Lời khuyên học kỹ năng mới thì ai cũng nghe. Câu hỏi hữu ích hơn là kỹ năng nào có nền tảng để tin rằng nó còn giá trị sau mười năm, và vì sao.
Kỹ năng bổ trợ cho máy, không cạnh tranh với máy
Nguyên tắc bao quát nhất.
Cạnh tranh với máy là thua. Nhớ nhiều thông tin, tính nhanh, làm lặp lại chính xác — máy làm tốt hơn và sẽ ngày càng tốt hơn.
Bổ trợ cho máy thì có giá. Biết dùng máy để làm việc của mình tốt hơn, biết kiểm tra kết quả máy đưa ra, biết khi nào không nên tin máy.
Ví dụ cụ thể. Người biết dùng công cụ AI để soạn nháp rồi tự sửa và chịu trách nhiệm về nội dung có giá hơn cả người không dùng lẫn người dùng mà không kiểm.
Trong nghề kỹ thuật. Người biết vận hành và bảo trì thiết bị tự động có vị thế tốt hơn người làm thủ công cùng công đoạn đó.
Điều này không mới. Mỗi lần có công cụ mới, giá trị chuyển từ việc tự làm sang việc dùng công cụ tốt. Máy tính, phần mềm, internet đều đã đi qua chu kỳ này.
Áp dụng thực tế: với mọi kỹ năng đang có, hỏi xem nó bổ trợ hay cạnh tranh với công cụ mới. Nếu cạnh tranh thì tìm cách chuyển sang phần bổ trợ trong chính lĩnh vực đó.
Kỹ năng chẩn đoán
Kỹ năng bị đánh giá thấp nhất và bền nhất.
Là gì. Khả năng lần ra nguyên nhân khi một thứ không hoạt động như mong đợi. Áp dụng cho máy móc, cho quy trình, cho phần mềm, cho tổ chức.
Vì sao bền. Nó đòi đặt giả thuyết, thu thập bằng chứng, loại trừ dần. Máy giúp được ở từng bước nhưng không thay được toàn bộ quá trình, vì mỗi tình huống hỏng là một tổ hợp riêng.
Vì sao có giá. Trong mọi tổ chức, người tìm ra được vì sao một thứ không chạy luôn được cần tới. Và khi hệ thống càng phức tạp thì kỹ năng này càng có giá.
Cách rèn. Không có khoá học nào dạy được. Cách duy nhất là gặp nhiều vấn đề và tự tìm ra nguyên nhân thay vì hỏi ngay. Mỗi lần tự tìm ra là một lần kỹ năng tăng.
Thói quen giúp ích. Ghi lại vấn đề và cách giải quyết. Sau vài năm mình có một kho kinh nghiệm mà không sách nào có.
Kỹ năng làm việc với người
Nghe sáo và thực tế là nhóm khó thay thế nhất.
Giải thích cho người không chuyên. Chuyển một điều phức tạp thành lời người khác hiểu được. Kỹ năng này càng có giá khi công nghệ càng phức tạp.
Xử lý tình huống với người đang bực. Khách phàn nàn, đồng nghiệp bất đồng. Đòi đọc được cảm xúc và điều chỉnh cách nói.
Thuyết phục. Không phải bằng lập luận đúng mà bằng việc hiểu người kia đang lo gì.
Phối hợp nhiều bên. Đưa nhiều người có lợi ích khác nhau về cùng một hướng.
Hướng dẫn người khác. Kỹ năng nhân đôi giá trị của mình vì nó biến kiến thức cá nhân thành năng lực của cả nhóm.
Vì sao khó thay. Chúng đòi đọc được người trước mặt và điều chỉnh liên tục theo phản ứng — đúng loại việc mà máy làm kém nhất hiện nay.
Hiểu sâu một lĩnh vực cụ thể
Hướng ít được nói và rất có giá.
Là gì. Hiểu thật kỹ một ngành — cách nó vận hành, các ràng buộc thật, chỗ nào hay có vấn đề, ai làm gì.
Vì sao có giá. Công cụ AI biết rất rộng và biết nông. Người hiểu sâu một lĩnh vực biết câu trả lời nào phù hợp với thực tế ngành đó và câu nào nghe hay mà không dùng được.
Ví dụ. Một người hiểu quy trình sản xuất của ngành mình có thể dùng công cụ AI hiệu quả hơn nhiều so với một người giỏi công nghệ mà không hiểu ngành.
Kết hợp là mạnh nhất. Hiểu ngành cộng biết dùng công cụ mới. Đây là tổ hợp đang thiếu nhất và cũng khó bắt chước nhất.
Cách xây. Ở lại một lĩnh vực đủ lâu, chú ý tới chi tiết, và tìm hiểu vì sao mọi thứ được làm theo cách hiện tại.
Điều này ngược với lời khuyên phổ biến về việc học nhiều thứ. Cả hai đều có lý, và với nhiều người thì hiểu sâu một thứ cộng biết cơ bản nhiều thứ là tổ hợp thực tế nhất.
Kỹ năng học
Kỹ năng nền của mọi kỹ năng khác.
Vì sao quan trọng hơn trước. Công cụ đổi nhanh. Kỹ năng cụ thể lỗi thời nhanh. Cái không lỗi thời là khả năng học cái mới nhanh.
Học bằng cách làm. Với kỹ năng thực hành, đọc và xem hiệu quả thấp hơn nhiều so với bắt tay vào làm một dự án cụ thể rồi học những gì cần.
Chấp nhận giai đoạn dở. Mọi thứ mới đều bắt đầu bằng giai đoạn làm dở. Người bỏ cuộc thường bỏ ở giai đoạn này, không phải vì không có năng lực.
Học từ người đang làm. Hiệu quả hơn học từ tài liệu, vì họ biết những thứ không được viết ra.
Dạy lại. Cách kiểm tra mình đã hiểu chưa. Nếu không giải thích được cho người khác thì thường là chưa hiểu.
Và điều quan trọng nhất. Giữ được sự tò mò. Người còn muốn biết vì sao mọi thứ hoạt động như vậy sẽ tiếp tục học được, bất kể tuổi tác và bất kể công nghệ đổi thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tắc bao quát nhất về kỹ năng là gì?
Bổ trợ cho máy thay vì cạnh tranh với máy. Nhớ nhiều, tính nhanh, lặp lại chính xác thì máy làm tốt hơn; biết dùng máy, biết kiểm tra kết quả và biết khi nào không nên tin máy thì có giá.
Vì sao kỹ năng chẩn đoán lại bền?
Vì nó đòi đặt giả thuyết, thu thập bằng chứng và loại trừ dần, mà mỗi tình huống hỏng là một tổ hợp riêng. Máy giúp được ở từng bước nhưng không thay được toàn bộ quá trình.
Hiểu sâu một lĩnh vực có giá trị gì?
Công cụ AI biết rất rộng và biết nông. Người hiểu sâu một ngành biết câu trả lời nào phù hợp thực tế và câu nào nghe hay mà không dùng được — và tổ hợp hiểu ngành cộng biết dùng công cụ mới là thứ đang thiếu nhất.
Cách học kỹ năng thực hành hiệu quả nhất?
Bắt tay vào một dự án cụ thể rồi học những gì cần để làm nó, thay vì đọc lý thuyết trước. Và chấp nhận giai đoạn làm dở, vì phần lớn người bỏ cuộc bỏ ở đó chứ không phải vì thiếu năng lực.
Đọc thêm trong Robot trong gia đình và Chi phí & lựa chọn.
