Đây là câu hỏi nhiều người lo và hiếm khi nhận được câu trả lời cụ thể, vì các bài viết thường nói về nghề nói chung. Cách hữu ích hơn là tự đánh giá từng phần việc mình đang làm.
Đánh giá theo tác vụ, không theo nghề
Đây là điểm quan trọng nhất và hay bị bỏ qua.
Rất ít nghề bị tự động hoá toàn bộ. Phổ biến hơn nhiều là một số tác vụ trong nghề được tự động hoá còn phần còn lại vẫn do người làm.
Cách làm. Liệt kê các việc mình làm trong một ngày. Rồi đánh giá từng việc chứ không đánh giá cả nghề.
Ví dụ. Một nhân viên bán hàng làm nhiều việc: trả lời câu hỏi cơ bản, tư vấn theo nhu cầu, thuyết phục, xử lý khiếu nại, ghi đơn, sắp hàng. Việc đầu và việc áp chót có thể tự động hoá; các việc còn lại thì không.
Kết quả thường thấy. Phần lớn người phát hiện ra một hai việc trong ngày có thể tự động hoá, và phần lớn thời gian còn lại thì không. Điều đó có nghĩa là công việc sẽ đổi, không phải mất.
Đánh giá theo tác vụ cho ra bức tranh chính xác hơn nhiều và cũng bớt lo hơn so với việc đọc các con số về tỷ lệ nghề bị ảnh hưởng.
Bốn đặc điểm khiến một tác vụ dễ bị tự động hoá
Tự chấm từng việc theo bốn tiêu chí này.
Lặp lại với ít biến thiên. Cùng một thao tác, cùng loại vật, cùng vị trí. Càng đều thì càng dễ tự động hoá.
Không cần phán đoán tình huống. Không phải quyết định dựa trên những gì quan sát được tại chỗ.
Diễn ra ở một chỗ cố định. Không phải di chuyển trong không gian phức tạp.
Vật thể cứng và đều. Chi tiết mềm, dễ biến dạng hoặc biến thiên nhiều thì khó hơn nhiều.
Cách chấm. Việc thoả cả bốn thì khả năng cao. Thoả hai ba thì có thể một phần. Thoả một hoặc không thoả thì gần như không.
Ngược lại, các tác vụ khó tự động hoá. Cần khéo tay với vật liệu mềm. Cần phán đoán từ quan sát. Diễn ra trong môi trường thay đổi. Hoặc đòi tương tác với người.
Điều đáng chú ý cho người làm nghề tay chân: nhóm khó tự động hoá không nhất thiết là nhóm đòi bằng cấp cao. Sửa chữa tại nhà, lắp đặt, xử lý sự cố, làm tóc, nấu ăn — đều nằm rất xa khả năng robot hiện nay.
Nhóm công việc ở Việt Nam nên chú ý
Nói cụ thể theo bối cảnh trong nước.
Nhóm chịu ảnh hưởng sớm. Các công đoạn lặp lại trong nhà máy có sản lượng lớn. Nhập liệu và xử lý giấy tờ theo mẫu. Trả lời câu hỏi lặp lại trong chăm sóc khách hàng. Gác cổng và phát số thứ tự ở một số nơi.
Nhóm sẽ đổi cách làm nhưng khó mất. Bán hàng, phục vụ, điều dưỡng, giáo viên. Robot gánh phần lặp lại, người làm phần cần phán đoán và phần tương tác.
Nhóm gần như không bị ảnh hưởng. Nghề sửa chữa, xây dựng, lắp đặt tại hiện trường, nghề thủ công, nông nghiệp quy mô nhỏ, và mọi nghề đòi làm việc trong môi trường không cố định.
Nhóm đang mở ra. Bảo trì thiết bị tự động, vận hành, làm nội dung, tích hợp hệ thống.
Một quan sát về Việt Nam. Cơ cấu sản xuất nhiều mẫu sản lượng thấp và tỷ trọng lớn của kinh tế hộ gia đình làm tốc độ tự động hoá chậm hơn nhiều so với các nước có sản xuất tập trung. Đây là yếu tố thật và nó cho thêm thời gian chuẩn bị.
Điều nên làm nếu công việc mình nằm trong nhóm chịu ảnh hưởng
Thực dụng hơn là các lời khuyên chung về học kỹ năng mới.
Chuyển sang phần khó tự động hoá trong chính nghề của mình. Thường có sẵn và không phải đổi nghề. Người vận hành máy chuyển sang xử lý sự cố. Nhân viên bán hàng chuyển sang tư vấn khách khó.
Học vận hành và bảo trì thiết bị tự động ở chính nơi mình làm. Đường ngắn nhất, và nơi làm thường sẵn sàng nếu mình chủ động xin.
Hiểu quy trình, không chỉ làm thao tác. Người hiểu vì sao sản phẩm bị lỗi có giá trị ở mọi mức độ tự động hoá.
Kỹ năng làm việc với người thì bền. Xử lý tình huống, giải thích, thuyết phục, phối hợp.
Chủ động xin tham gia khi nơi làm triển khai công nghệ mới. Người tham gia từ đầu thường là người được giữ lại phụ trách.
Đừng chờ tới khi có thông báo. Lúc đó thì lựa chọn ít hơn nhiều.
Cách đọc các con số về việc làm cho tỉnh táo
Các dự báo về tỷ lệ việc làm bị ảnh hưởng được trích dẫn rộng rãi và có vài giới hạn.
Chúng đo khả năng kỹ thuật, không đo khả năng kinh tế. Một việc về mặt kỹ thuật tự động hoá được không có nghĩa việc đó đáng làm. Chi phí đầu tư, sản lượng và chi phí bảo trì quyết định điều đó.
Chúng đo theo nghề chứ không theo tác vụ. Nên chúng phóng đại mức ảnh hưởng.
Chúng bỏ qua việc làm mới. Rất khó dự đoán nên các mô hình thường chỉ đếm phần mất đi.
Chúng bỏ qua ràng buộc triển khai. Số kỹ sư tích hợp có hạn, và điều đó giới hạn tốc độ nhiều hơn công nghệ.
Và chúng thường được viết cho bối cảnh khác. Một con số tính cho nước có sản xuất tập trung không áp thẳng được vào Việt Nam.
Không điều nào ở trên nói rằng tác động là không có. Chúng nói rằng tốc độ thường chậm hơn dự báo và hình thức là chuyển dịch chứ không phải thay thế toàn bộ.
Câu hỏi thường gặp
Nên đánh giá theo nghề hay theo tác vụ?
Theo tác vụ. Rất ít nghề bị tự động hoá toàn bộ; phổ biến hơn là một số việc trong nghề được tự động hoá còn phần còn lại vẫn do người làm, nghĩa là công việc đổi chứ không mất.
Đặc điểm nào khiến một tác vụ dễ bị tự động hoá?
Lặp lại với ít biến thiên, không cần phán đoán tình huống, diễn ra ở chỗ cố định, và làm việc với vật thể cứng và đều. Thoả cả bốn thì khả năng cao.
Nghề tay chân có an toàn hơn không?
Nhiều nghề tay chân nằm rất xa khả năng robot hiện nay — sửa chữa tại nhà, lắp đặt, xử lý sự cố, làm tóc, nấu ăn. Nhóm khó tự động hoá không nhất thiết là nhóm đòi bằng cấp cao.
Nên làm gì nếu công việc mình chịu ảnh hưởng?
Chuyển sang phần khó tự động hoá trong chính nghề của mình, học vận hành và bảo trì thiết bị ở nơi mình làm, và chủ động xin tham gia khi nơi làm triển khai công nghệ mới.
Đọc thêm trong Robot nói tiếng Việt và Hệ sinh thái trong nước.
