Câu hỏi robot có nguy hiểm không nhận được câu trả lời rất khác nhau tuỳ người trả lời. Câu trả lời đúng phụ thuộc vào loại robot nào, ở đâu, và ai đang ở gần nó.
Ba nhóm robot với ba mức rủi ro
Robot công nghiệp trong nhà máy. Nguy hiểm thật. Chúng chạy nhanh, mạnh, và không dừng lại vì có người. Đây là lý do chúng luôn được đặt sau rào chắn và có khoá liên động ngăn người vào khi máy đang chạy. Tai nạn với nhóm này thường xảy ra khi ai đó vào trong lúc máy còn hoạt động.
Robot dịch vụ ở nơi công cộng. Rủi ro thấp. Chúng được thiết kế để chạy chậm, có cảm biến dừng khi gặp người, và được giới hạn về lực. Rủi ro thực tế chủ yếu là va nhẹ hoặc vấp phải chúng.
Robot gia dụng. Rủi ro rất thấp. Robot hút bụi có thể làm vấp nếu để ở lối đi, và có thể kéo lê chất bẩn nếu có vũng nước. Đó là toàn bộ.
Điểm quan trọng: khi người ta hỏi robot có nguy hiểm không, họ thường nghĩ tới nhóm một và gặp nhóm hai hoặc ba. Ba nhóm này khác nhau hoàn toàn về mức rủi ro.
Rủi ro thật với robot dịch vụ
Liệt kê cụ thể để biết cần cẩn thận chỗ nào.
Vấp phải. Rủi ro phổ biến nhất. Robot thấp và người đang nhìn điện thoại có thể không thấy. Người lớn tuổi và trẻ nhỏ dễ bị nhất.
Va nhẹ. Nếu robot không kịp dừng. Không gây thương tích nhưng làm giật mình.
Kẹp tay. Với robot có khay hoặc ngăn đóng mở. Trẻ em hay thò tay vào.
Rơi đồ. Robot chở đồ dừng gấp có thể làm đổ. Nếu chở đồ nóng thì đây là rủi ro cần chú ý.
Điện. Như mọi thiết bị điện. Dây sạc để ngang lối đi là rủi ro thật.
Che khuất tầm nhìn. Robot cao đứng ở góc khuất có thể làm người đi tới không thấy nhau.
Cách phòng đơn giản: để robot ở nơi dễ thấy, giữ dây gọn, và trông chừng trẻ nhỏ. Ba việc này xử lý gần hết rủi ro thực tế.
Trẻ em và robot
Nhóm cần chú ý riêng vì trẻ tương tác với robot rất khác người lớn.
Trẻ sẽ chạm, kéo, đẩy, trèo. Đây là phản ứng tự nhiên và không ngăn được bằng lời nhắc.
Rủi ro cho trẻ. Kẹp tay vào khe, bị va khi chạy ra trước robot, và trượt ngã khi trèo lên.
Rủi ro cho robot. Bị làm hỏng cảm biến, bị đẩy đổ, bị dán đồ lên.
Nên làm gì. Trông chừng khi trẻ ở gần robot. Giải thích cho trẻ rằng robot đang làm việc và không phải đồ chơi. Và không để trẻ chơi một mình với robot đang di chuyển.
Về mặt tâm lý. Trẻ nhỏ thường nghĩ robot có cảm giác. Nên giải thích đơn giản rằng nó là máy, nhưng không cần nhấn mạnh quá — việc trẻ đối xử tử tế với robot không có hại gì.
Điều đáng lưu ý cho nơi kinh doanh. Nếu có nhiều trẻ em thì nên có người trông khu vực robot, và nên chọn loại không có khe hở kẹp tay.
Nỗi lo từ phim ảnh và rủi ro thật của AI
Phân biệt cho rõ vì hai thứ này rất khác nhau.
Nỗi lo từ phim. Robot tự ý thức, có mục tiêu riêng, nổi loạn chống lại người. Các hệ thống hiện nay không có mục tiêu riêng và không có cơ chế nào để hình thành chúng.
Rủi ro thật của AI hiện nay là gì. Thông tin sai lan truyền vì hệ thống nói trôi chảy mà nội dung sai. Thiên lệch trong dữ liệu dẫn tới đối xử không công bằng với một số nhóm. Dữ liệu cá nhân bị thu thập và dùng sai mục đích. Và việc dùng AI để lừa đảo — giả giọng, giả hình ảnh.
Bốn rủi ro này đang xảy ra. Chúng không giật gân như trong phim nhưng chúng thật, và chúng ảnh hưởng tới người bình thường nhiều hơn.
Người dùng nên cảnh giác chỗ nào. Với thông tin quan trọng thì kiểm lại. Với cuộc gọi lạ nghe giống người quen thì xác minh bằng cách khác. Với yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân thì hỏi rõ dùng để làm gì.
Nói ngắn gọn: lo về robot nổi loạn thì chưa cần; cảnh giác với thông tin sai và với lừa đảo dùng AI thì nên ngay bây giờ.
Quy tắc an toàn đơn giản khi ở gần robot
Áp dụng cho nơi công cộng.
Đừng đứng chắn đường robot đang chở đồ. Nó có thể đang chở đồ nóng hoặc đồ dễ đổ.
Đừng nhảy ra trước mặt nó. Nó cần khoảng cách để dừng.
Đừng thò tay vào khe hoặc ngăn chứa.
Đừng tự đẩy nó khi nó đứng im. Báo nhân viên.
Trông chừng trẻ nhỏ.
Đừng để đồ trên lối đi của robot. Ở nơi làm việc, đây là nguyên nhân dừng số một và cũng là nguyên nhân gây vấp.
Với robot công nghiệp: không vào khu vực có rào. Không có ngoại lệ, kể cả khi máy đang đứng im. Robot đứng yên không có nghĩa là nó sẽ tiếp tục đứng yên, và đây là nguyên nhân của phần lớn tai nạn nghiêm trọng với robot.
Câu hỏi thường gặp
Robot dịch vụ ở nơi công cộng có nguy hiểm không?
Rủi ro thấp. Chúng chạy chậm, có cảm biến dừng khi gặp người và bị giới hạn về lực. Rủi ro thực tế chủ yếu là vấp phải hoặc bị va nhẹ, không phải chấn thương nặng.
Cần chú ý gì khi có trẻ nhỏ ở gần robot?
Trẻ sẽ chạm, kéo, đẩy và trèo — đó là phản ứng tự nhiên. Cần trông chừng, giải thích rằng robot đang làm việc chứ không phải đồ chơi, và không để trẻ chơi một mình với robot đang di chuyển.
Rủi ro thật của AI hiện nay là gì?
Thông tin sai lan truyền vì hệ thống nói trôi chảy mà nội dung sai, thiên lệch trong dữ liệu, dữ liệu cá nhân bị dùng sai mục đích, và việc dùng AI để lừa đảo bằng giả giọng hay giả hình ảnh.
Quy tắc quan trọng nhất với robot công nghiệp là gì?
Không vào khu vực có rào chắn, kể cả khi máy đang đứng im. Robot đứng yên không có nghĩa nó sẽ tiếp tục đứng yên, và đây là nguyên nhân của phần lớn tai nạn nghiêm trọng.
Đọc thêm trong Chi phí & lựa chọn và Robot AI trong đời sống Việt.
