Cùng công nghệ làm cho robot nói chuyện được cũng đang được dùng để lừa đảo. Đây là rủi ro AI thật nhất với người bình thường ở Việt Nam hiện nay, và nó đáng biết hơn nhiều so với chuyện robot nổi loạn.
Các hình thức đang xuất hiện
Giả giọng người quen. Chỉ cần một đoạn ghi âm ngắn là có thể tạo ra giọng gần giống. Kẻ lừa gọi điện giả làm con cháu, nói đang gặp chuyện gấp và cần tiền.
Video giả. Ghép mặt người vào video. Đã được dùng để giả người nổi tiếng quảng cáo đầu tư, và giả lãnh đạo công ty yêu cầu chuyển tiền.
Tin nhắn tự động cá nhân hoá. AI viết tin nhắn lừa đảo trông tự nhiên hơn nhiều so với các tin nhắn máy móc trước đây, và có thể nhắc tới thông tin cá nhân thu thập được để tăng độ tin.
Cuộc gọi tự động trò chuyện được. Không phải bản ghi âm sẵn mà là hệ thống trả lời được, làm cuộc gọi lừa đảo nghe như người thật.
Trang web và ứng dụng giả. AI làm cho việc tạo ra nội dung giả trông chuyên nghiệp trở nên rất rẻ.
Điểm chung: AI không tạo ra hình thức lừa đảo mới, nó làm các hình thức cũ rẻ hơn và thuyết phục hơn. Cách phòng vẫn dựa trên các nguyên tắc cũ.
Nhận ra cuộc gọi giả giọng
Hình thức nguy hiểm nhất với gia đình Việt vì nó nhắm vào tình cảm.
Kịch bản điển hình. Gọi tới, giọng giống người thân, nói đang gặp tai nạn hoặc rắc rối, cần tiền gấp, và nhấn mạnh đừng nói với ai.
Dấu hiệu. Yêu cầu gấp gáp. Bảo giữ bí mật. Số điện thoại lạ. Từ chối gọi video. Giọng nghe hơi đều và ít cảm xúc tự nhiên.
Cách xử lý duy nhất đáng tin. Cúp máy và gọi lại vào số quen của người đó. Đừng gọi lại số vừa gọi tới.
Đặt một câu hỏi chỉ hai người biết. Nếu vẫn muốn nói chuyện tiếp. Một chi tiết riêng tư mà không có trên mạng.
Thoả thuận trước trong gia đình. Một từ khoá hoặc một câu hỏi kiểm tra. Nghe có vẻ thái quá nhưng nó rất hiệu quả và không tốn gì.
Nói với người lớn tuổi trong nhà. Đây là nhóm bị nhắm tới nhiều nhất và cũng ít biết về hình thức này nhất.
Nguyên tắc phòng tránh chung
Không cần hiểu công nghệ, chỉ cần giữ vài nguyên tắc.
Gấp gáp là dấu hiệu. Mọi trò lừa đều tạo áp lực thời gian, vì người bị dồn thì không kịp kiểm chứng.
Bảo giữ bí mật là dấu hiệu. Người thật ít khi yêu cầu đừng nói với ai.
Xác minh qua kênh khác. Nguyên tắc quan trọng nhất. Nhận cuộc gọi thì gọi lại số quen. Nhận tin nhắn thì gọi điện. Nhận email thì gọi trực tiếp.
Không chuyển tiền dựa trên một cuộc gọi. Bất kể giọng nghe giống ai.
Không cung cấp mã xác thực. Không có tổ chức chính đáng nào hỏi mã gửi về điện thoại của bạn.
Cẩn thận với thông tin đăng công khai. Giọng nói trong video, hình ảnh, thông tin gia đình — đều là nguyên liệu cho kẻ lừa.
Nếu lỡ bị. Báo ngân hàng ngay và báo công an. Càng nhanh càng có cơ hội.
Bảo vệ người lớn tuổi trong nhà
Nhóm bị nhắm tới nhiều nhất.
Vì sao họ dễ bị. Ít biết về các hình thức mới. Tin vào giọng nói. Ngại hỏi lại con cháu vì sợ phiền. Và kẻ lừa nhắm đúng vào tình cảm với con cháu.
Nói chuyện trước. Kể cụ thể các kịch bản lừa đảo. Nói rõ rằng giọng nói có thể bị giả.
Thống nhất quy tắc. Bất cứ ai gọi xin tiền, dù giọng giống ai, đều phải gọi lại kiểm tra trước.
Cho một số điện thoại tin cậy. Ghi to, dán ở chỗ dễ thấy, để gọi hỏi khi có gì bất thường.
Đừng trách khi họ suýt bị. Trách móc làm họ giấu lần sau, và giấu là điều nguy hiểm nhất.
Kiểm tra định kỳ. Hỏi han xem gần đây có ai gọi lạ không. Nhiều vụ được phát hiện sớm nhờ một câu hỏi bình thường.
Phân biệt với công nghệ dùng đúng mục đích
Quan trọng để không sợ nhầm.
Doanh nghiệp dùng AI gọi điện là hợp lệ nếu họ nói rõ đây là hệ thống tự động và không giả làm người cụ thể nào.
Robot ở cửa hàng, chatbot trên trang web là bình thường. Chúng không giấu mình là máy và không xin tiền.
Dấu hiệu phân biệt. Bên đàng hoàng nói rõ mình là hệ thống tự động, không tạo áp lực thời gian, không xin thông tin nhạy cảm, và luôn có cách gặp người thật.
Bên lừa đảo thì ngược lại. Giả làm người cụ thể, tạo gấp gáp, xin tiền hoặc xin mã, và không cho kiểm chứng.
Đừng vì lo lừa đảo mà từ chối mọi công nghệ. Trợ lý AI, chatbot của ngân hàng, robot ở cửa hàng đều là công cụ hữu ích. Vấn đề không nằm ở công nghệ mà ở người dùng nó vào việc gì.
Một câu để nhớ: công nghệ nào cũng có thể bị dùng để lừa, và cách phòng vẫn là xác minh qua kênh khác trước khi làm bất cứ điều gì liên quan tới tiền.
Câu hỏi thường gặp
Hình thức lừa đảo dùng AI nào nguy hiểm nhất?
Giả giọng người thân gọi điện xin tiền gấp. Chỉ cần một đoạn ghi âm ngắn là tạo được giọng gần giống, và nó nhắm thẳng vào tình cảm gia đình nên rất hiệu quả.
Cách xử lý đáng tin nhất khi nhận cuộc gọi đáng ngờ?
Cúp máy và gọi lại vào số quen của người đó, đừng gọi lại số vừa gọi tới. Kèm theo đó là thoả thuận trước trong gia đình một câu hỏi kiểm tra mà chỉ người nhà biết.
Dấu hiệu chung của mọi trò lừa là gì?
Tạo áp lực gấp gáp và yêu cầu giữ bí mật. Người bị dồn thời gian thì không kịp kiểm chứng, và người thật hiếm khi yêu cầu đừng nói với ai.
Làm sao phân biệt AI dùng đúng mục đích với lừa đảo?
Bên đàng hoàng nói rõ mình là hệ thống tự động, không tạo áp lực thời gian, không xin thông tin nhạy cảm và luôn có cách gặp người thật. Bên lừa đảo thì ngược lại ở cả bốn điểm.
Đọc thêm trong Robot AI trong đời sống Việt và Robot AI và việc làm.
