Học sinh cấp ba hỏi cha mẹ sau này AI làm hết việc thì con học gì. Câu hỏi thật và đáng được trả lời nghiêm túc thay vì gạt đi hoặc trả lời cho qua.
Bắt đầu bằng việc thừa nhận điều mình không biết
Cách mở đầu trung thực nhất và cũng hiệu quả nhất.
Không ai biết chắc mười năm nữa thế nào. Kể cả người trong ngành. Nói thẳng điều này với con tốt hơn là đưa ra một dự đoán chắc nịch mà mình không có cơ sở.
Nhưng có những thứ nói được khá chắc. Việc lặp lại và dễ mô tả thì dễ bị tự động hoá. Việc cần khéo tay, cần phán đoán tình huống, cần làm việc với người thì khó hơn nhiều.
Và có một điều lịch sử cho thấy. Mỗi lần có công nghệ mới, một số việc mất đi và một số việc mới xuất hiện — và việc mới thường là thứ không ai đoán trước được.
Điều này không phải để trấn an. Sự chuyển dịch là thật và có người chịu thiệt trong quá trình đó. Nói thật cả hai vế giúp con chuẩn bị thay vì hoặc quá lo hoặc quá chủ quan.
Cách nói. Bố mẹ cũng không biết chắc, nhưng mình cùng nghĩ xem có thể chuẩn bị gì.
Chuyển câu hỏi từ nghề sang năng lực
Câu hỏi học ngành gì khó trả lời. Câu hỏi xây năng lực gì dễ hơn và hữu ích hơn.
Vì sao. Một nghề có thể đổi hoặc mất, nhưng năng lực thì chuyển được sang nghề khác.
Các năng lực đáng xây. Khả năng học cái mới nhanh. Khả năng lần ra nguyên nhân khi có vấn đề. Khả năng giải thích cho người khác. Khả năng làm việc với người. Và hiểu sâu ít nhất một lĩnh vực.
Cách nói với con. Thay vì hỏi con muốn làm nghề gì, hỏi con thích giải quyết loại vấn đề nào — vấn đề về máy móc, về con người, về con số, về cái đẹp. Câu hỏi này dễ trả lời hơn với người mười bảy tuổi và nó dẫn tới định hướng đúng hơn.
Và nhắc rằng đổi hướng là bình thường. Rất nhiều người làm nghề khác với ngành học. Chọn một hướng không phải là quyết định vĩnh viễn.
Trả lời các câu hỏi cụ thể
Học ngành công nghệ thông tin có còn tốt không? Nhu cầu vẫn có, nhưng phần lập trình cơ bản đang được công cụ AI hỗ trợ nhiều. Người có giá là người hiểu bài toán và biết dùng công cụ, không phải người chỉ viết được mã theo yêu cầu.
Nghề tay chân có bị thay không? Nhiều nghề tay chân nằm rất xa khả năng robot — sửa chữa tại nhà, lắp đặt, xây dựng, làm tóc, nấu ăn. Chúng đòi làm việc trong môi trường không cố định, đúng chỗ máy yếu nhất.
Có nên học ngành liên quan tới AI không? Nếu con thật sự thích. Nếu học vì nghe nói kiếm được nhiều tiền thì nên cân nhắc, vì ngành nào cũng cần đam mê để đi xa và cạnh tranh ở các ngành đang nóng thì rất gắt.
Con có nên học lập trình không? Học ở mức hiểu cách máy hoạt động thì có ích cho mọi nghề. Học tới mức làm nghề thì tuỳ con có thích không.
Bố mẹ có bị thay việc không? Trả lời thật theo tình hình của mình. Trẻ nhận ra ngay khi người lớn nói dối và điều đó làm mất lòng tin.
Những gì không nên nói
Sau này AI làm hết, học gì cũng thế. Vừa không đúng vừa lấy đi động lực.
Cứ học ngành này đi, chắc chắn không mất việc. Không ai đảm bảo được, và một lời hứa sai làm con không chuẩn bị.
Ngày xưa bố mẹ không cần lo mấy chuyện này. Đúng nhưng vô ích, và nó làm con thấy mình đơn độc.
Con còn nhỏ, lo gì mấy chuyện đó. Gạt đi một câu hỏi thật làm con ngừng hỏi, và ngừng hỏi là điều đáng lo hơn.
Học giỏi thì lo gì. Không còn đúng như trước. Điểm số và khả năng thích ứng là hai thứ khác nhau.
Ngược lại, cách nói tốt. Thừa nhận câu hỏi hay. Nói thật những gì mình biết và không biết. Cùng tìm hiểu thay vì đưa ra kết luận. Và nhấn mạnh rằng con có thời gian để thử và điều chỉnh.
Việc cụ thể có thể làm cùng con
Hữu ích hơn là chỉ nói chuyện.
Cho con thử dùng công cụ AI. Cùng con, và cùng tìm ví dụ nó trả lời sai. Việc này dạy cách kiểm chứng và cũng gỡ bỏ sự thần bí.
Cho con nói chuyện với người đang làm nghề. Hiệu quả hơn nhiều so với đọc mô tả ngành. Hỏi họ một ngày làm gì và họ thích ghét gì ở nghề.
Cho con làm một dự án nhỏ. Bất kể lĩnh vực nào. Trải nghiệm làm một thứ từ đầu tới cuối dạy nhiều hơn mọi lời khuyên.
Đi thăm nơi làm việc thật. Nhà máy, cửa hàng, phòng khám. Thấy công việc thật khác hẳn hình dung.
Đọc cùng con một bài về ngành nghề. Rồi bàn xem chỗ nào tin được chỗ nào nên nghi ngờ.
Và điều đơn giản nhất. Hỏi con nghĩ gì. Nhiều khi trẻ đã có suy nghĩ riêng khá rõ và chỉ chờ được hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Nên mở đầu câu chuyện với con thế nào?
Thừa nhận rằng không ai biết chắc mười năm nữa thế nào, kể cả người trong ngành. Thành thật về điều mình không biết tốt hơn đưa ra một dự đoán chắc nịch không có cơ sở.
Nên hỏi con câu gì thay vì hỏi muốn làm nghề gì?
Hỏi con thích giải quyết loại vấn đề nào — về máy móc, về con người, về con số, về cái đẹp. Câu này dễ trả lời hơn với người mười bảy tuổi và dẫn tới định hướng đúng hơn.
Câu nói nào nên tránh?
Con còn nhỏ lo gì chuyện đó, và học giỏi thì lo gì. Câu đầu làm con ngừng hỏi, câu sau không còn đúng vì điểm số và khả năng thích ứng là hai thứ khác nhau.
Việc cụ thể nào nên làm cùng con?
Cùng con dùng thử công cụ AI và tìm ví dụ nó trả lời sai, cho con nói chuyện với người đang làm nghề, và cho con làm một dự án nhỏ từ đầu tới cuối.
Đọc thêm trong Robot cho cửa hàng nhỏ và Hệ sinh thái trong nước.
