Mười hiểu nhầm phổ biến nhất về robot AI

Phần lớn hình dung của chúng ta về robot đến từ phim, và phim được làm để hay chứ không để đúng. Dưới đây là mười điều nhiều người tin mà thực tế không phải vậy.

Về khả năng của robot

Một: robot làm được mọi việc con người làm, chỉ là chậm hơn. Không đúng. Có những việc robot làm nhanh và chính xác hơn người rất nhiều — lặp lại một thao tác, tính toán, nhớ thông tin. Và có những việc robot gần như không làm được — cầm một vật lạ, gấp quần áo, đi trong nhà bừa bộn. Không phải chậm hơn mà là khác hẳn về loại.

Hai: robot càng giống người thì càng thông minh. Không liên quan. Dáng người là quyết định về hình thức. Một robot hút bụi tròn có thể xử lý bài toán khó hơn một robot hình người chỉ biết nói.

Ba: robot học được mọi thứ chỉ bằng cách nhìn. Chưa. Có tiến bộ trong nghiên cứu, chưa có sản phẩm dùng được. Hiện nay robot học từ rất nhiều ví dụ được chuẩn bị kỹ, không phải từ một lần quan sát.

Bốn: robot không bao giờ sai. Ngược lại, robot AI sai khá thường xuyên và cái đáng lo là nó sai một cách rất tự tin. Máy đời cũ báo lỗi khi không hiểu; robot AI thì trả lời trôi chảy kể cả khi nội dung sai.

Về trí thông minh và ý thức

Năm: robot có cảm xúc. Không. Robot có thể biểu hiện cảm xúc — nói giọng vui, làm mặt buồn — nhưng đó là biểu hiện được lập trình chứ không phải trạng thái bên trong. Trẻ em rất hay tin điều này và nên được giải thích.

Sáu: robot suy nghĩ như người. Không. Nó xử lý theo cách rất khác. Một mô hình ngôn ngữ tạo câu trả lời bằng cách dự đoán từ tiếp theo dựa trên rất nhiều văn bản đã học, không phải bằng cách suy luận như người.

Bảy: robot sẽ tự ý thức và nổi loạn. Đây là chủ đề phim. Các hệ thống hiện nay không có mục tiêu riêng, không có ý muốn, và không có cơ chế nào để hình thành những thứ đó. Các rủi ro thật của AI hiện nay khác hẳn — chúng là chuyện sai sót, thiên lệch dữ liệu và sử dụng sai mục đích.

Tám: robot hiểu điều mình nói. Nó xử lý được và phản hồi phù hợp, nhưng hiểu theo nghĩa con người hiểu thì là một câu hỏi triết học chưa có lời đáp. Thực dụng hơn: nó không có trải nghiệm về thế giới vật lý, nên nó nói về cái cốc mà chưa từng cầm cái cốc nào.

Về việc làm và xã hội

Chín: robot sẽ thay hết việc làm. Ở cấp một nhà máy hay một cửa hàng cụ thể, điều thực tế xảy ra khác hẳn: phần lớn dự án không dẫn tới cắt giảm, người được chuyển sang việc khác, và công đoạn được tự động hoá thường là công đoạn vốn đã khó tuyển người. Ở cấp vĩ mô thì có chuyển dịch, và chuyển dịch khác với thay thế.

Mười: robot rẻ dần nên ai cũng sẽ có. Giá phần cứng có giảm, nhưng phần lớn chi phí của một hệ robot nằm ở tích hợp, nội dung và vận hành — đó là công lao động kỹ thuật và nó không giảm theo cách phần cứng giảm.

Một hiểu nhầm phụ đáng nhắc. Rằng robot chạy hoàn toàn tự động không cần ai. Mọi robot đều cần người sạc, lau, cập nhật và xử lý khi kẹt. Đây là lý do phổ biến nhất khiến robot mua về rồi bị bỏ.

Điểm chung của cả mười hiểu nhầm: chúng đều đánh giá sai theo hướng cho rằng robot giống người hơn thực tế. Nhận ra điều đó giúp đọc mọi tin tức về lĩnh vực này tỉnh táo hơn.

Vì sao các hiểu nhầm này tồn tại dai

Có lý do và biết lý do thì dễ cảnh giác hơn.

Phim ảnh có trước. Hình dung về robot hình thành từ phim trước khi ta gặp robot thật, và ấn tượng đầu tiên rất khó thay đổi.

Video ngắn chọn lọc. Một đoạn ba mươi giây có thể là lần thành công thứ năm mươi, và không ai đăng bốn mươi chín lần thất bại.

Ngôn ngữ marketing. Từ thông minh, tự học, hiểu được dùng rộng rãi cho những hệ thống làm ít hơn nhiều so với những từ đó gợi ý.

Chúng ta có xu hướng nhân cách hoá. Con người tự nhiên gán ý định và cảm xúc cho bất cứ thứ gì có mặt và biết nói. Đây là đặc điểm tâm lý chứ không phải sự thiếu hiểu biết.

Người trong ngành ít nói về giới hạn. Vì nói về giới hạn không hấp dẫn bằng nói về khả năng.

Cách đơn giản nhất để tự kiểm khi nghe một tuyên bố: hỏi nó đã làm việc đó bao nhiêu lần liên tiếp, với bao nhiêu vật khác nhau, trong bao nhiêu bối cảnh khác nhau. Ba con số này thường vắng mặt, và sự vắng mặt là thông tin.

Điều nên nhớ thay cho mười hiểu nhầm

Nếu chỉ nhớ được vài điều thì nên là những điều này.

Robot AI hôm nay mạnh ở nói và di chuyển, yếu ở dùng tay. Một câu này giải thích được phần lớn bản đồ ứng dụng hiện nay.

Trôi chảy không phải đúng. Áp dụng cho robot, cho trợ lý AI, và cho cả con người.

Luôn có người ở đằng sau. Mọi hệ thống đều do ai đó thiết kế, huấn luyện và quyết định dùng vào việc gì.

Nó chỉ biết những gì được cung cấp. Robot của một cửa hàng không biết gì ngoài phạm vi cửa hàng đó.

Nó cần người chăm. Không có robot nào tự lo cho mình.

Năm điều này không cần kiến thức kỹ thuật và chúng đủ để đánh giá đúng gần như mọi tình huống mà một người bình thường gặp robot.

Câu hỏi thường gặp

Đọc thêm trong Robot nói tiếng Việt và Robot trong gia đình.